REBA Analizi Nasıl Yapılır? RULA ile Farkı ve Örnek Puanlama

REBA analizi nasıl yapılır? Gövde, boyun, bacak ve kol açılarından 1–15 puana adım adım; RULA'nın 1–7 puanı, eylem seviyeleri ve yerden koli kaldırma örneği.

REBA analizi, işin en zorlayıcı anındaki duruşu gözleyip gövde, boyun, bacak, üst kol, alt kol ve bilek açılarını puanlayan; yük, kavrama ve aktivite düzeltmeleriyle 1 ile 15 arasında tek bir risk skoru üreten bir ergonomi yöntemidir. 1 ihmal edilebilir, 2–3 düşük, 4–7 orta, 8–10 yüksek, 11 ve üstü çok yüksek risk anlamına gelir.

Kol, bilek ve boyun yükünün öne çıktığı sabit istasyon işlerinde kardeş yöntem RULA kullanılır. Aşağıda iki yöntemi orijinal yayınlarındaki açı aralıkları ve eylem seviyeleriyle adım adım anlatıyor, yerden koli kaldırma üzerinden varsayımsal bir puanlama yapıyoruz; ara tablolar için resmî çalışma formunu yanınızda bulundurun.

REBA ve RULA nedir, hangisi ne zaman kullanılır?

RULA (Rapid Upper Limb Assessment), McAtamney ve Corlett tarafından 1993'te Applied Ergonomics dergisinde yayımlandı. Konfeksiyon, ekran başı çalışma ve montaj gibi işlerde üst ekstremite riskini taramak için geliştirildi; nihai puanı 1–7 arasındadır. REBA (Rapid Entire Body Assessment) ise Hignett ve McAtamney tarafından 2000'de aynı dergide teknik not olarak yayımlandı. Sağlık ve hizmet sektöründeki öngörülemeyen tüm vücut duruşları için tasarlandı, 600'ü aşkın duruş örneği üzerinde geliştirildi ve yükü, kavramayı, aktiviteyi de puana katar; nihai puanı 1–15 arasındadır.

Seçim işin karakterine bağlıdır. Çalışan sabit bir istasyonda oturuyor ya da ayakta duruyor ve yük el, bilek ve omuzda birikiyorsa RULA daha ayrıntılı sonuç verir. Gövde eğiliyor, dizler bükülüyor, yük kaldırılıyor ya da duruş sürekli değişiyorsa REBA seçilir. İkisi de tarama yöntemidir; tanı koymaz, önceliklendirir. Türkiye'de Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği (24.07.2013, RG 28717) sabit bir ağırlık sınırı koymaz; Bakanlığın uygulama rehberi de değerlendirme yöntemlerini tavsiye niteliğinde sayar.

Analize başlamadan önce hangi duruş seçilir?

Her iki yöntem de bir anı puanlar; bu yüzden anın seçimi sonucu belirler. Çalışan önce birkaç çevrim boyunca gözlenir. Puanlanacak duruş, çevrimin en uzun süre korunan duruşu ya da yükün en ağır olduğu an olarak seçilir; ikisi farklıysa ikisi ayrı puanlanır. Sağ ve sol taraf ayrı değerlendirilir, yük tek koldaysa yüklü taraf esas alınır. Açılar göz kararıyla değil, yandan çekilmiş fotoğraf ya da video karesi üzerinde ölçülür; kamera vücuda dik bakmıyorsa açı olduğundan küçük görünür. Yükün ağırlığı tartılarak, tekrar sayısı kronometreyle belirlenir.

RULA puanlaması adım adım nasıl yapılır?

Birinci adım A grubudur: üst kol, alt kol ve bilek. Üst kol 20° ekstansiyon ile 20° fleksiyon arasındaysa 1, 20°'yi aşan ekstansiyonda ya da 20–45° fleksiyonda 2, 45–90° fleksiyonda 3, 90°'nin üzerindeyse 4 puan alır; omuz kalkıksa +1, kol yana açılmışsa +1, kol destekleniyor ya da kişi yaslanıyorsa −1 uygulanır. Alt kol 60–100° fleksiyonda 1, 60°'nin altında ya da 100°'nin üzerinde 2 puandır; kol vücudun orta hattını geçiyor ya da yana açılıyorsa +1. Bilek nötr konumda 1, 0–15° fleksiyon ya da ekstansiyonda 2, 15°'nin üzerinde 3 puandır; radyal ya da ulnar sapma varsa +1. Bilek dönmesi orta aralıkta 1, hareket sınırına yakınsa 2 puan alır. Bu dört değer Tablo A'da birleştirilir.

İkinci adımda Tablo A sonucuna kas kullanımı ve kuvvet eklenir. Duruş ağırlıklı olarak statikse (1 dakikadan uzun tutuluyorsa) ya da hareket dakikada 4 kereden fazla tekrarlanıyorsa +1 eklenir. Kuvvet puanı 2 kg'a kadar aralıklı yükte 0, 2–10 kg aralıklı yükte 1, 2–10 kg statik ya da tekrarlı yükte veya 10 kg'ı aşan aralıklı yükte 2, 10 kg'ı aşan statik ya da tekrarlı yükte veya ani, darbeli kuvvette 3'tür. Toplam C puanıdır.

Üçüncü adım B grubudur: boyun, gövde ve bacaklar. Boyun 0–10° fleksiyonda 1, 10–20°'de 2, 20°'nin üzerinde 3, ekstansiyondaysa 4 puan alır; dönme ve yana eğilme için ayrı ayrı +1 eklenir. Gövde dik duruşta ya da iyi desteklenmiş oturuşta 1, 0–20° fleksiyonda 2, 20–60°'de 3, 60°'nin üzerinde 4 puandır; dönme ve yana eğilme yine ayrı ayrı +1'dir. Bacaklar destekli ve ağırlık dengeli dağılmışsa 1, değilse 2 puandır. Bu üç değer Tablo B'de birleştirilir, aynı kas kullanımı ve kuvvet düzeltmeleri eklenerek D puanı bulunur.

Dördüncü adımda C puanı satır, D puanı sütun olarak Tablo C'ye girilir ve 1–7 arasında nihai puan okunur. Eylem seviyeleri şöyledir: 1–2 puan, uzun süre korunmuyor ve tekrarlanmıyorsa kabul edilebilir duruş; 3–4 puan, ileri inceleme gerekir ve değişiklik gerekebilir; 5–6 puan, inceleme ve değişiklik yakında yapılmalı; 7 puan, inceleme ve değişiklik hemen yapılmalı.

REBA puanlaması adım adım nasıl yapılır?

Birinci adım: REBA'da gruplar yer değiştirir, A grubu gövde, boyun ve bacaklardır. Gövde dikse 1, 0–20° fleksiyon ya da ekstansiyonda 2, 20–60° fleksiyonda ya da 20°'yi aşan ekstansiyonda 3, 60°'nin üzerinde fleksiyonda 4 puan alır; dönme ya da yana eğilme varsa +1. Boyun 0–20° fleksiyonda 1, 20°'yi aşan fleksiyonda ya da ekstansiyonda 2 puandır; dönme ya da yana eğilme +1'dir. Bacaklar iki ayak üzerinde yük taşıyorsa, kişi yürüyor ya da oturuyorsa 1, tek ayak üzerinde ya da dengesiz duruşta 2 puandır. Dizler 30–60° bükülüyse +1, 60°'nin üzerindeyse +2 eklenir; bu düzeltme oturuşta uygulanmaz. Üç değer Tablo A'da birleştirilir ve yük puanı eklenir: 5 kg'ın altı 0, 5–10 kg 1, 10 kg'ın üzeri 2; ani ya da darbeli kuvvet varsa +1. Sonuç A puanıdır.

İkinci adım B grubudur: üst kol, alt kol ve bilek. Üst kol aralıkları ve 1–4 puanları RULA ile aynıdır. Kol yana açık ya da dönükse +1, omuz kalkıksa +1; kişi yaslanıyor, kolun ağırlığı destekleniyor ya da kol yerçekimi yönünde sarkıyorsa −1 uygulanır. Alt kol 60–100° fleksiyonda 1, bu aralığın dışında 2 puandır. Bilek 0–15° fleksiyon ya da ekstansiyonda 1, 15°'nin üzerinde 2 puandır; sapma ya da dönme +1'dir. Değerler Tablo B'de birleşir ve kavrama puanı eklenir: iyi oturan sap ve orta aralıkta güçlü kavrama 0 (iyi), kabul edilebilir ama ideal olmayan tutma yeri 1 (orta), uygun olmasa da mümkün tutma yeri 2 (zayıf), tutma yeri yok ya da güvensizse 3 (kabul edilemez). Sonuç B puanıdır.

Üçüncü adımda A puanı satır, B puanı sütun olarak Tablo C'ye girilir. Okunan değere aktivite puanı eklenir: bir ya da daha fazla vücut bölümü 1 dakikadan uzun statik tutuluyorsa +1, küçük aralıklı hareket dakikada 4 kereden fazla tekrarlanıyorsa (yürüme hariç) +1, hareket duruşta hızlı ve büyük değişimlere ya da dengesiz zemine yol açıyorsa +1. Toplam REBA puanıdır ve beş seviyeye ayrılır: 1 ihmal edilebilir risk, önlem gerekmez; 2–3 düşük risk, önlem gerekebilir; 4–7 orta risk, önlem gerekir; 8–10 yüksek risk, önlem yakında alınmalı; 11–15 çok yüksek risk, önlem hemen alınmalı.

Örnek: yerden koli kaldırma REBA ile nasıl puanlanır?

Aşağıdaki örnek varsayımsaldır. Bir çalışan zemindeki paletten 12 kg'lık kolileri alıp bel hizasındaki konveyöre bırakıyor; dakikada yaklaşık beş koli taşınıyor ve kolilerde tutma deliği yok. Puanlanacak an, koliyi yerden kavradığı andır.

Birinci adım: gövde yaklaşık 70° öne eğik, dönme yok; 60°'nin üzeri olduğu için 4 puan. Boyun koliye bakarken gövdeye göre 20°'yi aşıyor; 2 puan. İki ayak yerde, dizler yaklaşık 40° bükük; 1 puana +1 eklenir, bacak 2 puan. Tablo A'da gövde 4, boyun 2, bacak 2 kesişimi 6'dır. Yük 10 kg'ın üzerinde olduğu için +2 eklenir; A puanı 8.

İkinci adım: kollar gövdeye göre yaklaşık 70° öndedir; üst kol 3 puan. Dirsekler neredeyse düz, yani 60°'nin altında; alt kol 2 puan. Bilek 15°'nin altında ve sapma yok; 1 puan. Tablo B'de bu kesişim 4'tür. Kolide tutma deliği yok, ancak alt kenarından parmaklarla kavranabiliyor; tutma yeri uygun değil ama mümkün olduğu için kavrama zayıf, +2. B puanı 6.

Üçüncü adım: Tablo C'de A 8 ile B 6 kesişimi 10'dur. Yerden bel hizasına kaldırma her seferinde gövdede hızlı ve büyük bir duruş değişimine yol açtığı için aktivite +1 eklenir. REBA puanı 11: çok yüksek risk, önlem hemen alınmalı.

Şimdi paleti makaslı kaldırma masasıyla uyluk–bel hizasına aldığımızı varsayalım. Gövde 0–20° eğiliyor (2), boyun 20°'nin altında (1), dizler düz (1); Tablo A değeri 2, yükle birlikte A puanı 4 olur. Koli gövdeye yakın tutulduğu için üst kol 20–45° aralığına (2), dirsek 60–100° aralığına (1) iner, bilek 1 kalır; Tablo B değeri 1, zayıf kavramayla B puanı 3. Tablo C'den 4 okunur, aktiviteyle 5 bulunur: orta risk, önlem gerekir. Tek bir yükseklik düzenlemesi puanı iki risk seviyesi aşağı çeker; kalan riski koliye tutma yeri açmak ya da ağırlığı düşürmek azaltır.

Elle yapılan analizin sınırları nelerdir?

İlk sınır zamandır. Puan tek bir anı temsil eder; o duruşun vardiyada kaç kez ve ne kadar sürdüğü yalnızca +1'lik aktivite ya da kas kullanımı düzeltmesiyle kabaca yansır. Günde 50 kez yapılan kaldırma ile 500 kez yapılan kaldırma aynı puanı alabilir. İkinci sınır gözlemcidir. RULA'nın geliştiricileri güvenilirlik çalışmasında değerlendiriciler arasındaki farkların, bir açı iki aralığın sınırındayken ortaya çıktığını bildirir. Yukarıdaki örnekte üst kolun yerçekimi yönünde sarktığı kabul edilip −1 uygulanırsa üst kol 2'ye, B puanı 4'e iner; Tablo C'den 9, aktiviteyle 10 çıkar. Aynı görüntü bir değerlendiricide çok yüksek, diğerinde yüksek risk olur. Kavrama ve kuvvet de yoruma açıktır. Üçüncü sınır örneklemdir: değerlendirme genellikle gündüz vardiyasında, gözlemcinin yanında ve birkaç çevrim üzerinden yapılır; gece vardiyasındaki yorgunluk ya da ürün değişimi kayda girmez.

OWAS ve NIOSH ne zaman tercih edilir?

OWAS (Ovako Working Posture Analysing System) 1977'de Fin çelik sektöründe geliştirildi ve RULA'ya da temel oldu. Sırtı 4, kolları 3, bacakları 7, yükü 3 kategoride kodlar ve her kombinasyonu 4 eylem kategorisinden birine atar. Açı ölçümü gerektirmediği için vardiya boyunca düzenli aralıklarla çok sayıda gözlem yapmaya uygundur; ayrıntıdan çok maruziyetin dağılımını verir.

Kaldırma işlerinde asıl başvurulan araç 1991'de revize edilen NIOSH kaldırma denklemidir. Önerilen ağırlık sınırı RWL = LC × HM × VM × DM × AM × FM × CM formülüyle hesaplanır; LC 23 kg'lık yük sabitidir, diğer çarpanlar yükün yatay ve dikey konumunu, kaldırma mesafesini, gövde dönmesini, sıklığı ve kavramayı temsil eder. Kaldırma indeksi yükün RWL'ye oranıdır; 1'in üzerindeki değer işin yeniden tasarlanması gerektiğine işaret eder. Yerden koli kaldırma gibi bir işte REBA duruşu, NIOSH yükü değerlendirir; ikisi birlikte kullanıldığında hangi düzenlemenin daha çok kazandıracağı netleşir.

Poz tahmini ile ergonomi ölçümü nasıl sürekli hale gelir?

Elle yapılan analizde açıyı insan ölçer; poz tahmininde kamera ölçer. Model her karede eklem noktalarını çıkarır ve gövde, boyun ve kol açılarını hesaplar. Güvenli davranış ve poz analizi çözümümüzde vücut 17 eklem noktasıyla temsil edilir ve analiz 25 fps hızında yapılır; bu, REBA ve RULA formundaki açı adımlarının her karede otomatik doldurulması demektir. Asıl kazanç süredir: riskli duruşun vardiyada kaç kez tekrarlandığı ve toplam ne kadar sürdüğü doğrudan sayılır, bir düzenlemenin etkisi önce ve sonra aynı kamerayla ölçülür. Görüntüden okunamayan girdiler, yani yükün ağırlığı, kavrama kalitesi ve çoğu zaman kuvvet, istasyon bazında sahada tanımlanır. Raporlama, anonimlik ve pilot kurgusunu poz tahmini ve ergonomi yazısında anlattık.

2B kameranın sınırları nelerdir?

Tek bir kamera üç boyutlu vücudu iki boyutlu bir düzleme izdüşürür. Kameraya doğru ya da kameradan uzağa yapılan hareket kısalır: önden bakan kamerada 60° öne eğilen gövde neredeyse dik bir çizgi gibi görünebilir. Bu yüzden gövde ve kol fleksiyonu için kamera kişiyi yandan ya da çapraz açıdan görmelidir. Tepeden bakan kameralar eğilme bilgisini büyük ölçüde kaybeder; kişi sayımı için ideal olan açı ergonomi için en zayıf açıdır. Boyun ve gövde dönmesi, bilek sapması ve ön kolun dönmesi 2B görüntüde güvenilir ölçülemeyen küçük hareketlerdir; bu düzeltmeler için ikinci bir kamera ya da derinlik kamerası gerekir. Kamera açısı bu yüzden keşif aşamasında, ergonomi hedefi düşünülerek seçilir.

Nereden başlamalı?

Kâğıt üzerindeki REBA ya da RULA değerlendirmesi hâlâ doğru başlangıçtır; hangi istasyonun öncelikli olduğunu hızla gösterir. Manuel elleçlemenin yoğun olduğu ve REBA puanı 8 ya da üzeri çıkan iki üç istasyon, sürekli ölçüm için iyi adaydır. Bu istasyonlarda bir ergonomi uzmanının elle yaptığı değerlendirme ile kameranın aynı vardiyadaki ölçümü karşılaştırıldığında hem yöntemin tutarlılığı hem de tek anın gözden kaçırdığı süre ve tekrar görünür hale gelir. Ergonominin diğer İSG uygulamalarıyla aynı altyapıda nasıl çalıştığını yapay zekâ ile iş güvenliği yazısında anlattık.

CX Teknoloji'de poz analizi mevcut IP kameralarla, tesis içindeki edge sunucuda çalışır; yüz tanıma kullanılmaz, raporlar kişi yerine istasyon ve vardiya bazında tutulur. Keşifte istasyonlarınızı kamera yerleşimi bakımından değerlendiriyor, uygun olanlarda elle yapılmış değerlendirmenizle karşılaştırmalı bir pilot kuruyoruz. Bir istasyonunuzun videosu üzerinden demo için iletişim sayfasından bize ulaşabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

REBA ile RULA arasındaki fark nedir?

REBA tüm vücudu, RULA ağırlıklı olarak üst ekstremiteyi değerlendirir. RULA (1993) kol, bilek ve boyun yükünün öne çıktığı sabit istasyon işleri için geliştirildi ve 1–7 arası puan verir. REBA (2000) gövdenin eğildiği, dizlerin büküldüğü, yükün kaldırıldığı ve duruşun değiştiği işler için tasarlandı; kavramayı ve aktiviteyi de puana katar, 1–15 arası puan verir. Duruş değişkense REBA, sabitse RULA seçilir.

REBA puanı kaç olursa önlem alınmalı?

REBA puanı 4 ve üzerindeyse önlem gerekir. Orijinal yöntemde 1 ihmal edilebilir risk, 2–3 düşük risk (önlem gerekebilir), 4–7 orta risk (önlem gerekli), 8–10 yüksek risk (önlem yakında), 11–15 çok yüksek risk (önlem hemen) olarak tanımlanır. Önceliği puan belirler; hangi vücut bölümünün puanı yükselttiğine bakmak da hangi düzenlemenin en çok işe yarayacağını gösterir.

RULA puanı 3 veya 4 çıkarsa ne yapılmalı?

RULA puanı 3 ya da 4 ise ikinci eylem seviyesindesiniz: ileri inceleme gerekir ve değişiklik gerekebilir. Bu puan, duruşun uygun hareket aralığının dışına çıktığını ya da aralık içinde olsa da tekrar, statik yük veya kuvvet içerdiğini gösterir. Hangi alt puanın yüksek olduğuna bakılır; bilek puanı yüksekse alet tasarımı, boyun puanı yüksekse ekran ya da parça yüksekliği ilk düzenleme adayıdır.

REBA analizi yasal olarak zorunlu mu?

Belirli bir yöntem olarak zorunlu değildir; zorunlu olan risk değerlendirmesidir. 6331 sayılı Kanun işverene risk değerlendirmesi yapma ya da yaptırma yükümlülüğü verir, Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği de elle taşımadan doğan riskleri azaltmayı ister. Ergonomik riskin hangi yöntemle ölçüleceğine değerlendirmeyi yapan ekip karar verir; REBA, RULA, OWAS ve NIOSH bu amaçla yaygın kullanılan yöntemlerdir.

REBA analizinde yük ağırlığı nasıl puanlanır?

REBA'da yük 5 kg'ın altındaysa 0, 5–10 kg arasındaysa 1, 10 kg'ın üzerindeyse 2 puan alır; yük ani ya da darbeli biçimde uygulanıyorsa +1 eklenir. Bu puan A grubunun Tablo A sonucuna eklenir. Yükün nasıl tutulduğu ayrıca kavrama puanıyla (0–3) değerlendirilir. RULA'da eşikler farklıdır: 2 kg ve 10 kg sınırları kullanılır ve yükün aralıklı, statik ya da tekrarlı olması puanı değiştirir.

Kamera ile REBA ve RULA skoru hesaplanabilir mi?

Açıya dayalı adımlar hesaplanabilir. Poz tahmini modeli her karede eklem noktalarını çıkarır, gövde, boyun ve kol açılarını ölçer ve bunları REBA ile RULA puanına dönüştürür; tekrar ve süre de gözlemle tahmin edilmek yerine sayılır. Yük ağırlığı, kavrama ve çoğu zaman kuvvet görüntüden okunamadığı için istasyon bazında girilir. Kamera kişiyi yandan ya da çapraz açıdan görmelidir; tepeden bakan kamera eğilmeyi ölçemez.